Als je in Tanzania woont, ga je ineens boeken over Tanzania lezen. Toen we in februari in Dar es Salaam aankwamen, wisten we beiden weinig van Tanzania. Tanzania is met zijn verschillende bevolkingsgroepen, tradities en drang om zich tot een welvarender land te ontwikkelen een wonderlijk land. Het is vermakelijk om te lezen hoe de waanzin van alledag, waar wij nu middenin zitten, door anderen is verwerkt in hun reisverhalen en romans. Dat werkt aanstekelijk.
Een door een Nederlander geschreven boek over Tanzania is Darwins hofvijver (1994), waarmee Tijs Goldschmidt in 1995 voor de AKO Literatuur Prijs genomineerd werd. In de jaren tachtig ging hij als bioloog naar het Victoriameer om daar de evolutie van de furu, een soort visjes, te bestuderen. Hij schreef daarover een kruising tussen een reisverhaal en een wetenschappelijk verslag. Het ene moment zitten je in een verhandeling over een speltheoretisch model voor de partnerkeuze van furu-vrouwtjes en het andere moment lees je hoe Goldschmidt op verdenking van spionage wordt gearresteerd als hij wat onschuldige aantekeningen maakt op het vliegveld en pas weer wordt vrijgelaten als hij op het politiebureau heeft uitgelegd hoe je het best een bepaalde vis kunt roken. De overgangen tussen de verschillende stukken zijn niet altijd even soepel, maar het geheel vormt een boeiend verhaal.
Reisverhalenschrijver Paul Theroux publiceerde al in 1968 een roman, die pas in 1998 in het Nederlands uitkwam met als titel Fong en de Indiërs. Het verhaal speelt zich niet in Tanzania af, maar in een fictief Oost-Afrikaans land, waarin je soms Tanzania, soms Kenia denkt te herkennen. In ieder geval wordt er Swahili gesproken. Fong is een sullige Chinese immigrant met een piepklein kruidenierswinkeltje, die zich angstvallig probeert te handhaven in de Oost-Afrikaanse chaos. Een hilarisch verhaal, waarin allerlei rariteiten tot in het absurde worden uitvergroot. Alle Tanzanianen zijn dom, lui en zien eruit als bavianen, alle Indiërs zijn gewiekste handelaren die er alles aan doen over de ruggen van de Tanzanianen zo rijk mogelijk te worden. Toch proef je in alle gebeurtenissen de kern van waarheid, en als je het boek leest, krijg je soms het idee dat er in 35 jaar weinig veranderd is.
Toen we begin augustus weer even in Nederland waren, lag er bij 'de boekhandels met *)' net een goedkope herdruk van Ebbenhout (1998; vert. 2000) van de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski in de winkel. We hadden gehoord dat dat een goed boek over Afrika moest zijn en hebben dus meteen een exemplaar gekocht. Het is een bundeling reportages die zich laten lezen als een reisverhaal. Kapuscinski woonde in Afrika en reisde er veel. In de periode 1957-1997 trok hij vooral rond door de hitte en het stof van landen rond de evenaar, zoals Tanzania, Ghana, Kenia, Oeganda, Ethiopië, Sudan, Nigeria en Liberia. Overal noteerde hij zijn belevenissen en hij mengde die met interessante analyses van de geschiedenis, politiek en cultuur van de landen. 'Een onontbeerlijk boek voor wie iets van Afrika wil begrijpen.' volgens NRC Handelsblad.
Een van de nieuwste reisboeken van Paul Theroux is Dark Star Safari (2002; vert. 2003). Hij gaat terug naar Afrika, 40 jaar nadat hij een tijd in Oeganda en Malawi heeft gewoond en gewerkt als docent Engels. Het boek is een verslag van zijn reis van Cairo naar Kaapstad in 2001, vrijwel helemaal over land. Het valt Theroux niet mee. Er is volgens hem weinig vooruitgang te bespeuren. Integendeel: als er de laatste vier decennia al iets veranderd is, is het er in zijn ogen alleen maar slechter aan toe. Vooral over de situatie in Tanzania en Malawi is hij erg negatief. En de hardnekkige aanwezigheid van hulporganisaties in veel landen maakt volgens Theroux alles nog erger. Doordat hij de mooie reis nog maar kort geleden maakte, geeft het boek een goed en actueel beeld van het (oostelijke) Afrika van nu, en van de verschillen tussen de landen.
Aangenaam leesvoer voor de lange Nederlandse winteravonden dus. Hier wordt het steeds heter en ook de nachten brengen wij weer zwetend door.