Wachten op water
Wachten op een klant
Omdat tijd niet voor belang is voor Tanzanianen, leven zij ook veel meer dan wij in het heden. Het verleden is niet belangrijk en over de toekomst hebben ze nog nooit nagedacht. Tanzanianen denken niet aan volgend jaar, volgende maand of volgende week. Ze denken niet eens aan morgen en weten vaak 's ochtends niet wat ze 's middags zullen doen of waar ze zullen zijn. Ze snappen het dus ook niet als je hun daarnaar vraagt, want hoe kunnen ze nou ooit weten wat ze over een paar uur zullen doen? Dat hangt helemaal af van wat er in de tussentijd gebeurt.
Tanzanianen sparen niet, het idee komt niet eens in ze op, ze hebben er nog nooit van gehoord. Hoe weinig of hoe veel ze ook verdienen, hun geld is altijd op. Want als je geld hebt, geef je het uit, meteen. En zodra je geld hebt, komen mensen die blut zijn geld van je 'lenen'. Heb je vandaag veel geld, dan koop je kleren. Heb je morgen weinig geld, dan koop je eten. Heb je overmorgen geen geld, dan heb je honger. Maar morgen en overmorgen bestaan niet, Tanzanianen kennen alleen vandaag.
In Tanzania zijn er eigenlijk geen seizoenen. In Tanzania heb je geen duidelijk verschillende winter, lente, zomer en herfst, die bij ons in Nederland het verloop van de tijd markeren. In Tanzania is het eigenlijk het hele jaar door hetzelfde weer. Soms is het wat warmer, soms is het iets minder warm. Bijna altijd schijnt de zon, soms valt er wat regen. Er is een korte en een lange regentijd maar het is nooit helemaal duidelijk wanneer die beginnen en weer eindigen. Het is elk jaar anders en soms valt er ook in de regentijd helemaal geen regen. Als het een paar dagen lang een beetje regent, zeggen sommige mensen dat de regentijd begonnen is, volgens anderen moet hij dan nog beginnen.
Het enige duidelijke tijdsonderscheid dat de Tanzanianen kennen, is dat tussen licht en donker. Als het na de nacht (usiku) licht wordt, begint het dagelijkse leven en als het donker wordt, eindigt het. Het hele jaar door wordt het rond zes uur 's ochtends licht en rond zes uur 's avonds is het donker. Tussendoor cirkelt de zon vrijwel loodrecht boven de aarde, langs de onbewolkte hemel. Voor wie in die periode nog een verdeling wil maken zijn er de begrippen asubuhi (zonopkomst - 12.00 uur), mchana (12.00 - 16.00 uur) en jioni (16.00 uur - zonsondergang). Maar dat zijn vooral gevoelsmatig begrippen: op een schaarse bewolkte dag is het eerder jioni dan wanneer zoals meestal louter de zon schijnt.
De kleine groep Tanzanianen die moderner/westerser leeft en zich wel bewust is van tijd en tijdsaanduidingen, zitten altijd in spagaat. Want de 'zontijd' zit er bij Tanzanianen zo diep in, dat het Swahili andere namen voor de uren heeft dan de rest van de wereld. De uren lopen niet van middernacht tot de middag en van de middag tot middernacht, maar van zonsopkomst tot zonsondergang en van zonsondergang tot zonsopkomst. Om 7 uur 's ochtends/'s avonds onze tijd is het in het Swahili één uur. Vreemd genoeg leren ze op school wel op de normale manier klokkijken; als je een klok ziet, geeft die de 'westerse' tijd aan. Het is dus niet zo dat dat de kleine wijzer bij om 7 uur onze tijd bij de 1 staat. Om niet in de war te raken, zullen ze voorkeur geven aan een horloge of klok zonder getallen. Een klok met bijvoorbeeld een 1 op de plaats van 'onze' 7 en een 12 op de plaats van de 6 hebben we nog niet gezien.
Waarschijnlijk kunnen veel Tanzanianen niet eens klokkijken. Onno geeft twee keer per week Engelse les aan onze 'dagbewaker' Hamisi. Toen Onno Hamisi het verschil tussen westerse tijd en Swahili-tijd probeerde uit te leggen, ontdekte hij dat Hamisi niet kan klokkijken. Hoewel Hamisi zelf blijft beweren van wel. In werkelijkheid kijkt hij waarschijnlijk alleen naar de zon, en daarmee kan hij redelijk schatten hoe laat het is.
In onze ogen 'verspillen' Tanzanianen veel tijd met wachten, rondhangen en nietsdoen. Wachten langs de kant van de weg met hun zakken en balen op een bus, die waarschijnlijk wel een keer langs gaat komen. (Maar misschien ook niet, als de bus ergens van de weg is geraakt of door zijn as is gezakt.) Wachten met emmers en jerrycans, totdat ze aan de beurt zijn bij de enige waterkraan in het dorp. Wachten met treurige tomaten en droge uien op een matje voor zich, tot er misschien wel iemand is die iets van hen wil kopen. Of simpelweg wat liggen luieren in de schaduw. Zonde van de tijd, denken wij dan. Maar zij maken zich er niet druk om, want er gebeurt niets en dus is er helemaal geen tijd.
En vaak zijn wij juist degenen die wachten. Want als je als punctuele westerling met een Tanzaniaan een afspraak maakt voor bijvoorbeeld 3 uur 's middags, zit je vanaf dat tijdstip te wachten. Terwijl hij mogelijk ergens tussen 1 en 3 zal komen, maar waarschijnlijk tussen 3 en 5. Omdat hij zich misschien rond een uur of 3 herinnert dat hij een afspraak heeft en zich dan langzaam gaat klaarmaken om jouw kant op te komen.